Tokat
Bilindigi gibi 19. yüzyilin ikinci yansinda sanayinin gelismesi, sömürgecilik ve diplomatik iliskilerin hizlanmasina neden oldu. Bu durum ise ayni zamanda büyük devletler arasinda siyasi rekabet, ekonomik çikar çatismalari ve anlasmazliklari meydana getirdi. I. Dünya savasi öncesi karisikliklar merkezi durumuna gelen Avrupa, adeta bir barut fiçisindan farksizdi.
Teknik üstünlük kompleksine kapilan Avrupa, Osmanli Devleti''''ne "Hasta Adam" gözüyle bakiyor ve onu sömürülecek bir devlet; Türk Milleti''''ni de idare edilmeye muhtaç bir millet olarak görüyordu.
Osmanli Devleti''''ne gelince; I. Dünya Savasindan önce 1911 yilinda girdigi Trablusgarb Savasi''''nda son Afrika topraklarini Italya''''ya kaptirmis, 1912-1913 yillarindaki Balkan Savaslari''''nda aldigi maglubiyetle de Rumeli''''deki nüfuzunu kaybetmistir.
Çanakkale mucizesine ragmen I. Dünya Savasi''''ndan da yenik ayrilan Osmanli Devleti, Mondros Mütarekesi gibi haysiyet kirici bir antlasmayi imzalamak mecburiyetinde birakilmistir.
Türk Milleti''''ne esaret zinciri vurmaya yönelik mütarekenin imzalanmasiyla Osmanli Devleti artik resmen degilse bile, fiilen yikilmis sayilmakta idi.
Türk Milleti, maddi ve manevi bakimdan iyice sarsilmisti. Memlekette, açlik, sefalet, asayissizlik ve gelecek konusunda ise ümitsizlik hakimdi.
Ancak, bütün bu olumsuzluklara ragmen, millet egemenligine dayali yeni bir Türk Devleti kurma fikri ile yola çikan Mustafa Kemal, Türk Milleti''''nin kurtulusu yönünde hiç bir zaman ümitsizlige kapilmadi. O, Türk Milletinin vatani, bagimsizligi, bayragi, namusu... gibi kutsal saydigi degerleri korumada her türlü fedakârliktan kaçinmayacagini çok iyi biliyordu.
Türk Milleti''''ne olan güvenini her firsatta ifade eden Mustafa Kemal, bilindigi gibi 19 Mayis 1919 günü Samsun''''a çikarak Kurtulus Savasimiz yolunda ilk adimi atmis oldu. Samsun''''da baslayan bu yolculuk Kavak, Havza, Amasya ve Tokat istikametinde devam edecektir.
Tokat, Birinci Dünya Savasi sonlarinda Sivas vilayetine bagli bir sancak merkezi durumunda idi. Bu tarihlerde nüfusu yüz bini asan Tokat Sancagi''''nda, Türkler çogunlukta, Rum ve Ermeniler ise azinlik durumunda idi. Zile, Resadiye, Niksar ve Erbaa Tokat''''a bagli kazalardi.
Mondros Mütarekesi''''nin imzalandigi günlerde ve hemen sonrasinda Anadolu''''da bas gösteren sikinti, süphesiz Tokat Sancagi halkini da üzmüs ve gelecek hakkinda endiseye düsürmüstür. Bilhassa, Tokat''''ta azinlik durumunda olan Rumlarin, merkezi Samsun olmak üzere Tokat''''i da içine alan bölgede Pontus Devleti kurmak istemeleri, Tokat halkinin tedirginligini daha da artirmakta idi. Bu durum karsisinda Tokat''''ta yasayan Müslümanlar tedbir amaci ile 25 Subat 1919 tarihinde "Karadeniz Türkleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" Tokat subesini kurdular. Bu subenin bir ay sonra da merkezi Istanbul''''da olan "Vilayeti Sarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti''''ne" baglandigi bilinmektedir.
Tokat Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti''''nin yaptigi hizmetler konusunda arastirmaci merhum Halis CINLIOGLU''''nun tespitleri söyledir:
Erzurum Kongresi''''ne gönderilen Rifat Bey''''in 800 liralik yol harcini ödediler. (O zamanin Müdafaa-i Hukuk Heyeti bu parayi hiç bir yardim görmeden yalniz kendi keselerinden verdiler).
Maras ve izmir''''de çatisan yurttaslarimiza "iane" toplandi. Çamasirlar diktirildi.
Bir yerden diger yere tasinan "Darüleytâm" talebesine yardim edildi.
Genci harpten dönen esirlerimizin yurtlarina kavusmalarina çalisildi.
Sehir içinde yaya Kuva-yi Milliye kuruldu. Çogu bu gibi islere yeni atilan gençlerden ibaret olarak bu kuvvet, ihtiyat zabitleri kumandasina verildi.
Sehir disi için Mütevellioglu Nuri Bey kumandasinda süvari "Kuva-yi Milliye" kuruldu.
Numara kullanan, adlarini ve sayilarini saklayan adamlari vasitasiyla olan biten islerden haber alinmaya çalisildi.
Tokat Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Idare Heyeti''''nde görev alanlar: Tahir Rüstü. Haci Hüsnü, Rifat (Hamamcioglu), Nuri (Mütevellioglu), Mehmet (Yagcioglu), Vahap (Baloglu). Ibrahim (Yogurtçuoglu), Fuat (Evliyaoglu), Haci Mustafa (Müftükâtipoglu), Hafiz Agah (Emekli Komiser), Izzet (Gençagaoglu). Remzi (Doktor), Fehmi (Celepoglu), Sevki (Emekli Binbasi), Vehbi (Muhasebecioglu) ve Salih (Bekçioglu) beylerdir.
15 Mayis 1919''''da Yunanlilarin Izmir''''i isgal etmeleri Tokat halki tarafindan tepkiyle karsilanir. Tokat ve kazalarinda Redd-i Ilhak Cemiyetleri kuruldu. Yunan isgalini protesto etmek amaciyla da 20 Haziran 1919 günü Niksar''''da miting yapildi. Niksar halki nümayis (miting) sonunda alinan kararlari "Redd-i Ilhak Cemiyeti Reisi Mahir" imzasiyla itilaf Devletleri temsilcileri ile A.B.D. Cumhurbaskani Wilson''''a gönderir. Bu kararlarda "Biz Türk olan her vatan parçasinin Türk kalmasini istiyoruz. Siz de buna söz vermis idiniz. Simdi ise sözünüzde durmadiginizi görüyoruz. Anadolu''''ya uzatilacak bir tecavüz bizi öldürmek için uzatilan bir adimdir. Insaniyet ve adalet namina suikastten vazgeçiniz." denilmektedir.
Bu arada, 1. Dünya Savasi''''ndan dönen ihtiyat Zabitleri Tokat''''ta "Ihtiyat Zabitleri Teavün Cemiyeti" adi altinda bir cemiyet kurdular. Bu cemiyeti kuranlar hem kendi aralarinda yardimlasmayi saglamak hem de memleket davalariyla ilgilenmek amaciyla ortaya çikmislardir. Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti''''nin çalismalarini yeterli görmeyen ihtiyat Zabitleri: "Memleketin derin yaralarini saracak vatanperver adamlari göremiyoruz. Kuvvetli bir heyet yoktur ki, Tokat''''i bu hususta tanitabilsin. Kendilerini idareden aciz adamlar, bu tehlikeli zamanlarda Tokat halkim nasil yönetecekler?" diyerek Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Idari Hey eti''''ne gençlerin de alinmasini istemislerdi. Sonunda istekleri yerine getirilerek gençlerin de Müdafa-i Hukuk Cemiyeti''''ne girmeleri saglanmistir. Bu durum Tokat''''taki mücadele azmine daha da güç kazandirmistir.
9. Ordu Müfettisi olarak Anadolu''''ya gönderilen Mustafa Kemal Pasa, 26/27 Haziran 1919 gecesini Tokat''''ta geçirdi ve ertesi sabah Sivas''''a hareket etti. Mustafa Kemal Tokat''''a geldiginde Belediye binasinda sehrin ileri gelenleriyle bir toplanti yaparak memleketin durumu hakkinda genel bilgi verdikten sonra Milli Mücadele''''nin kaçinilmaz oldugu konusunda Tokatlilari ikna etti. Tabii bu arada Mustafa Kemal Pasa''''nin bazi engellerle karsilastigimi belirtmek gerekir. Mesela, Sivas''''a hareketi sirasinda Sivas Valisi Resit Pasa, Mustafa Kemal''''i tevkif etmesi için özel olarak görevlendirilir. Ancak Mustafa Kemal Pasa, tedbirliligi ve ince zekâsi sayesinde bu engelleri asmayi basarmistir.
23 Temmuz 1919''''da toplanan Erzurum Kongresi''''nde vatanin bütünlügü ve milletin istiklâli ile ilgili kararlarin alindigi bilinmektedir. Bu kongreye Tokat''''tan Rifat (Hamamcioglu) Bey ile Sabri Efendi (Emekli Askeri Kâtip) katilmislardir. Rifat Bey, kongrede yaptigi konusmada davalarinin "Hak ve istiklal" davasi oldugunu belirtmistir. Sivas Kongresi''''ne Tokat''''tan temsilci katilmamasina ragmen, Erzurum Kongresi''''nde Temsil Heyeti üyeligine seçilen Bekir Sami Bey''''in Tokatli olmasindan dolayi Tokat''''in Sivas Kongresi''''nde temsil edilmis oldugunu söyleyebiliriz.
Sivas Kongresi sona erdikten hemen sonra Temsil Heyeti, Damat Ferid Pasa hükümetini istifaya zorlamak amaciyla Istanbul ile haberlesmeyi kesme karari aldi. Alinan bu karara Tokat da aynen uymustur. 12 Ocak 1920''''de açilan son Osmanli Mebusan Meclisi''''nde Tokat, Ahmet ve Sevki Beyler ile Ömer Fevzi Efendi tarafindan temsil edilmistir.
Istanbul''''un Ingilizler tarafindan isgal edilmesi ve Ingilizlerin Meclis-i Mebusan''''i basarak bazi Mebuslari tutuklayip sürgüne göndermeleri, diger illerde oldugu gibi Tokat''''ta da nefretle karsilandi. Türk Milleti''''ne yapilan bu haksizliklari protesto etmek için Tokat ve kazalarinda mitingler tertip edildi. Ayrica, bu vahim olayi kinamak amaciyla itilaf Devletleri mümessillerine telgraflar çekildi.
Istanbul''''un isgali ve Mebuslar Meclisi''''nin dagitilmasindan sonra artik Istanbul''''un disinda yeni bir hükümet kurma fikri iyice kuvvet kazanmaya basladi. Nihayet, 23 Nisan 1920''''de Ankara''''da açilan TBMM Istanbul''''u tanimadigini ilan etmek suretiyle Türk Milleti''''nin kurtarilmasi görevini üzerine almis oldu. Açilan bu yeni mecliste Tokat''''i temsil eden milletvekilleri ise; Rifat (Hamamcioglu) Bey, Hamdi (Mütevellioglu) Bey, Mustafa Vasfi (Süsoy) Bey, Nazim (Eski Harput Valisi) Bey ve Izzet (Gençagaoglu) Bey''''dir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi''''nin açilmasi kararini tepkiyle karsilayan Istanbul Hükümeti, Seyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi''''ye 11 Nisan 1920''''de bir fetva verdirerek bu yolla Kuva-yi Milliye ruhunu yok etmeye çalisti. Anadolu''''nun her tarafina duyurulan bu fetva bazi bölgelerde etkisini göstererek isyanlarin çikmasina sebep oldu. Nitekim, 14 Mayis 1920 günü Postaci Nazim adinda biri, Sivas''''in Yildizeli kazasina bagli Kaman köyünde isyan etti. Bu isyana karsi tedbir maksadiyla Tokat''''ta 50 kisilik Kuva-yi Milliye kuruldu. Ayrica Köprübasi, Niksar Yolu, Çay, Beybagi ve Erenler mahallelerinde disaridan gelebilecek bir tehlikeye karsi kuvvet bulunduruldu. Bu arada Niksar ve nahiyelerinden de yardim saglandi.
9 Mayis 1920''''de Postaci Nazim Yenihan Kaymakamligi''''na gönderdigi mektupta: "Kavak''''ta verilen söze itimadan milletçe muhafaza! sükuna karar verilmisken, 50 kisilik bir müfrezenin sevk edilmesinden arada itimat kalmadi. Isteklerimize tahriri cevap alamaz isek muhafaza! sükunu mevcut kuvvetimizle ihlâl edecegiz" diyordu. Bu isyanin bastirilmasi için Mustafa Kemal, Zile''''de bulunan 3. Kolordu Komutani
Sefahattin Bey''''i görevlendirdi. Merkezi Amasya''''da bulunan 5. Kafkas tümeni Komutani Yarbay Cemil Cahit (Toydemir) 3. Kolordu''''dan aldigi emir üzerine bir tabur askeri Zile yoluyla Artova''''ya, bir baska taburu da Tokat''''tan Yildizeli''''ne gönderdi. Ancak, gönderilen bu birlikler asiler karsisinda basirili olamadilar. Bu durumdan iyice cesaret alan asiler Zile''''yi isgal ettiler. Tümen komutani Yarbay Cemil Cahit, Yildizeli''''nde bulunan askeri birligin de destegi ile Zile''''ye girdi ve burayi isgalden kurtardi. Suçlular ve asiler yakalanarak agir sekilde cezalandirildi. Postaci Nazim, Samsun bölgesinde yakalanarak Amasya''''ya getirildi ve idam edildi.
|
